FYLGJUR Wilderness First Aid & Survival

Het bombardement op Rotterdam
donderdag 14 mei 2015

Expo De Aanval
Vandaag is het vijfenzeventig jaar geleden dat een Duits eskader van circa 90 Heinkel He 111H-16 bommenwerpers, het kampfgeschwader 54 'Totenkopf' (KG 54), in amper vijftien minuten het 600 jaar oude historische centrum van Rotterdam volledig in puin gooiden. De vuurzee die ontstond deed de rest. Ruim 800 mensen kwamen om.

  Het bombardement op RotterdamDe LaurenskerkExpo De Aanval WaalhavenDe verwoeste stad, Ossip Zadkine (1890-1967)Plattegrond Rotterdam
Overleving
Als geboren en getogen Rotterdammer heb ik de verhalen over het bombardement op de stad met de paplepel ingegoten gekregen. Mijn grootmoeder en in mindere mate mijn grootvader vertelden me gedurende mijn jeugd talloze malen over de verschrikkingen die zij en hun vrienden doorstaan hadden. Mijn grootouders woonden tot het bombardement in een hofje achter het station Hofplein.
Toen Duitse troepen op 10 mei 1940 Nederland binnenvielen, wisten zij dat de hel was losgebroken.

Fietstocht
In 1933 gedurende de wereldwijde economische crisis waren mijn grootouders werkeloos en vertrokken zij samen met twee van hun vrienden op de fiets door het Franse platteland tot aan de Spaanse grens. De eindbestemming was republikeins Spanje, maar de grens kwamen zij niet over. Onderweg werkten ze voor hun onderhoud bij boeren en hielpen ze bij de oogst. Naderhand keerden ze gevieren via Zwitserland en Duitsland terug. Daar zagen zij de effecten van de goed geregisseerde massa-psychose door de nazi's en dat het weinig goeds voor de toekomst betekende. Dat vermoeden werd bevestigd toen tijdens de Spaanse burgeroorlog (op 26 april 1937) het Duitse Condor-legioen op verzoek van de falangistenleider generaal Franco de stad Guernica bombardeerde. De Spaanse beeldend kunstenaar Pablo Picasso heeft op basis daarvan zijn wereldberoemde werk Guernica geschilderd.
Thuis breidde mijn grootmoeder ondertussen sokken en truien voor de Spaanse vluchtelingen. Die werden in Rotterdam waar mogelijk warm ontvangen. Naderhand hebben ze ook Duitse vluchtelingen onderdak geboden.
Grootouders (l) met fietsvrienden, Stadspark Rotterdam 1933
Het bombardement 
Op 13 mei 1940 besloten mijn grootouders met de kinderen (mijn moeder was nog niet geboren) onmiddelijk uit het centrum van Rotterdam te vertrekken, ze zijn op de fiets gestapt, hebben het hoogstnodige meegenomen en zijn de stad uit gegaan. Al hun bezittingen lieten zij achter. Meerdere van hun vrienden vertrokken eveneens, hoewel er door buurtbewoners ook schamper gereageerd werd en zij voor angsthazen werden uitgemaakt. In de naburige weilanden hebben zij in de open lucht gekampeerd. De volgende dag werd de stad gebombardeerd. Het vege lijf hebben ze toen ternauwernood gered, hun huis was verwoest en de rest is geschiedenis.

Vooroorlogs RotterdamDe Maasbruggen en het NoordereilandMaquette van het vooroorlogse Rotterdam
Mariniers
Hoewel mijn grootouders in hun jonge jaren anti-militaristisch georiënteerd waren, bleek het bombardement een keerpunt. Mijn grootmoeder sprak sindsdien met groot ontzag en bewondering over de heldenmoed van de mariniers op en rond de Maasbruggen, die de Duitsers effectief tot staan hadden gebracht. Bovendien waren zij meester op alle wapenen, zo vertelde ze mij telkens weer. Het is niet mis om de stad waarin je bent geboren en opgegroeid in luttele ogenblikken in rook te zien opgaan. Een traumatische gebeurtenis van ongekende omvang.
Alle plekken die zij kenden, waren weg, slechts de herinneringen aan de oude binnenstad leefden voort in verhalen. Alles was verbrand.

Grabbag
Na de oorlog had mijn grootmoeder tot op hoge leeftijd  altijd een tas naast haar bed staan met persoonlijke bezittingen, zoals foto's van de kinderen, haar paspoort, geld, sieraden, adresgegevens, medicijnen, papieren en toiletartikelen. Voor het geval dat zij weer plotsklaps de benen zou moeten nemen.

Kralingen
Inmiddels woon ik ruim vijftien jaar in de Waterloostraat in Rotterdam-Kralingen. Ooit een lommerrijk dorpje aan de rand van Rotterdam, omringd door weilanden.
Toen op 14 mei 1940 de Heinkels van meerdere Duitse vliegvelden waren opgestegen, kwamen ze rond 13.27 aangevlogen vanuit het oosten. De eerste bommen vielen op de Oudorpweg, de Waterloostraat, Lusthofstraat, Oudedijk zo richting het Oostplein.
Hier in Kralingen is de wijk nog grotendeels intact, voor mij voelt die oorlog op een bepaalde manier heel reëel.
Ik kan me goed voorstellen dat onverwerkte oorlogstrauma's veelal (on-) bewust aan volgende generaties doorgegeven worden en dat daardoor de haat (on-) bedoeld in stand wordt gehouden.
De ellende en waanzin die we heden ten dage zien in onder andere Syrië en Irak, spreekt daarvan boekdelen. Het houdt niet op. 

De strijd om de MaasbruggenZicht op de Maasbruggen vanuit de LevensverzekeringsbankDuitse soldaten in de Levensverzekeringsbank
De Aanval
Afgelopen zondag ben ik met de veerboot vanaf de Erasmusbrug naar de Waalhaven gevaren. In de Onderzeebootloods op het terrein van de voormalige RDM-werf is de indrukwekkende expositie 'De Aanval' te zien, een samenwerkingsverband van Museum Rotterdam, Stadsarchief Rotterdam en het Militärhistorisches Museum Flugplatz Berlin-Gatow (MHM). Aan kabels is een 'replica' van een na de oorlog in Spanje geproduceerde Heinkel He 111H-16 bommenwerper tentoongesteld, uit het bommenluik hangen twee zware brisantbommen. Meters brede projectieschermen tonen beelden van de strijd om Rotterdam en het vliegveld Waalhaven in de eerste meidagen van 1940. Het audio-visuele geweld is indringend, dat maakt de beleving intens. Er is veel te zien. Het is eigenlijk voor het eerst dat ik me enigszins kan inleven in de gevoelens van woede en angst van mijn grootouders, emoties die talloze ooggetuigen gekend zullen hebben.

Mooi is dat er ooggetuigenverslagen van Rotterdamse burgers en Nederlandse militairen zijn opgenomen, afgewisseld met dagboekfragmenten van Duitse militairen. Het verloop van de strijd rond Rotterdam wordt helder uiteengezet door Lkol Wouter Hagemeijer, Universitair Docent Landoptreden van de Nederlandse Defensie Academie.
Heinkels in aantochtKampfgeschwader 54Heinkel He 111H-16 BommenwerperHeinkel He 111H-16 bommenwerperHeinkel He 111H-16 BommenwerperBrisantbommen
Kriegstagebuch IR 16
Derde bataljon van het infanterieregiment 16:

Gegen 10 Uhr gehen Zwei officiere von der Division als Unterhändler über die Brücke.
Sie verlangen die Übergabe der Stadt.
Sie kehren gegen 11.30 uhr zurück.
Der  Kommandeur befiehlt, rote Leuchtkugeln zu schießen.
Die steigen hoch, in den blauen sonnigen Tag.
Werden die Flieger begreifen, was das soll?
Nein, sie ziehen ihre Bahn. Jetzt sind sie über der Stadt. Die Bomben fallen.
Pünktlich um 15 Uhr erschienen die ersten Bomber.
Ihnen folgte dann eine Staffel nach der anderen und das Bild, das sich uns nun eine halbe Stunde lang bot, wird keiner je vergessen.
Die Hölle war los. Wohin man sah: Explosionen und Einschläge.
Wir sahen die Trümmer hoch durch die Luft fliegen. Überall riesige Brände. Eine riesengroße Rauch-, Staub und Qualmwolke lag über der ganzen Stadt.
Es lässt sich mit Worten gar nicht schildern. Wir saßen oben auf unserer Mühle und sahen wie im Theater zu. 
Een vuurzeeOp de vluchtHet witte huis gehuld in rookHet witte huis (l) aan de brandende Oude Haven De Laurenskerk in puinTotale verwoestingBekendmaking
Herdenking
Vanochtend nam ik de fiets naar de Laurenskerk voor een herdenkingsdienst, waar ook een predikant uit het Engelse Coventry sprak. De kathedraal van Coventry werd in november 1940 door grootschalige Duitse bombardementen vrijwel geheel vernietigd. In de Laurenskerk lijkt de tijd even stil te staan, dan beginnen de klokken te luiden. Ik rep me naar Plein 1940 waar het bronzen beeld 'De verwoeste stad' van Ossip Zadkine staat, in de volksmond 'Stad zonder hart' genoemd.
Er zijn veel mensen op af gekomen, een ingetogen ceremonie met een aantal toespraken volgt. De muziekkapel van de Koninklijke marine speelt mooi en helder. Twee minuten stilte om 13.27.  Ja, dat raakt m'n hart.

Requiem voor een stad
Stadsdichter Hester Knibbe

het viel uit de lucht
en verbrandde het hart.
toen het vuur was
gedoofd

de levenden uit hun
schuilplaatsen
kropen, verbaasd
verschrikt de
geblakerde

resten bezagen met
daarin zomaar giraf
zebra, andere dieren
die ze ooit achter
hekken

hadden bekeken en die
nu in de smeulende
leegte hun lijven en
poten van hier naar
daar

bewogen, geluiden
maakten, hun nekken
uitstaken, zeiden ze:
het is roet het is as
het is

weg en weg kun je niet
eventjes meten
of wegen, het is daar
en weegt

voor de rest van een
leven. iemand moet
het bevel hebben
gegeven - kijk, kijk

losgebroken

de beesten! 
Requiem voor een stad


Terug naar het blogarchief